Petri Iohannes Olivi

Chapter XXIV transcribed and edited by Sarah J. Pucciarelli

A: Oxford, New College 49

This manuscript is parchment and was written in the last half the of the fourteenth century. It contains 158 folios and the text is written in two columns. The folios transcribed in this edition are 133ra through 138rb.

B: Vatican City, Vaticanus latinus 10900

This manuscript is parchment and was written in the fifteenth century. It is written in two columns of approximately 43 to 49 lines, and contains 207 folios that are 211x142mm. The scribe used red, blue and violet when composing the large and ornate initial letters that mark each new chapter. The chapter headings are found in red at the top of each recto. The folios transcribed in this edition are 162rb through 169vb.

C: Vatican City, Vaticanus latinus 1001

This manuscript is parchment and was written in the fourteenth century. It is written in two columns of text and contains 165 folios that are 250x186mm. In composing the initial letters that mark the beginning of each chapter, the scribe used red, blue or violet. The chapter headings are found at the top of each recto. It is missing the first few folios of chapter 16, though the chapter markings indicate otherwise and is also missing chapter 24.

D: Vatican City, Vaticanus latinus 8670

This manuscript is paper and was written in the first half of the fifteenth century. It contains 204 folios, with the text running in two columns. The commentary on Matthew is found in the first 196 folios and is followed by a commentary on the Pater Noster. The folios transcribed in this edition are 165rb through 171rb.

E: Padua, Biblioteca Antoniana MS 366 Scaff. XV

This manuscript is parchment and was written in the first half of the fourteenth century. It is 310mm X 235mm and contains 222 folios with the text running in two columns. The commentary is contained in ff. 1-211 and is followed by a commentary on the Pater Noster, Questiones, and the list of Gospels. This manuscript seems to be missing the last half of chapter 10 through the beginning of chapter 24 of the commentary on Matthew. The folios transcribed in this edition are 176ra through 182rb.

F: Paris, Bibliotheque Nationale, latinus 15588

This manuscript is parchment from the end of the thirteenth century and is 350mm X 230mm. It contains 181 folios with the text running in two columns and the Matthew commentary is found in ff. 15-134. The manuscript itself begins with five of Oliviâs Principia in sacram Scripturam and ends with his commentaries on Romans and the Canticle. The folios transcribed in this edition are 113rb through 117ra.

In creating this edition, I have attempted to remain faithful to the text in both spelling and syntax as it appears in the New College 49 manuscript, except in the following instances: I have regularized the assibilated ci/ti to ti, as in the case of words such as vicia which appear as vitia in the edition; I have capitalized all proper names; and I have attempted to impose modern English punctuation, including paragraph notation, onto the Medieval Latin.

For the ease of the reader, I have included both Biblical and Patristic citations in the footnotes. Other than some version of the Vulgate Bible, Olivi seems to have relied heavily on the Catena aurea of Thomas Aquinas. When Olivi uses a source other than the Catena, I have included that citation as well in the footnotes.

Word transposition in other manuscripts has been included in notation in the main body of this edition, but I have made no attempt to use them as a means of determining the relationships between the manuscripts because I possess only five and further study is needed of the other manuscripts. However, it can be said that there is an obvious relationship between MSS D and E because of the frequency and similarity of transpositions. Until I am able to do further study, I am assuming the possibility that the transposition of two to three words in a single manuscript is the result of scribal error and not a variant reading.

For the ease of the reader, I have omitted notation concerning the occurrence of variant spelling even when it occurs in more than one manuscript. It should be noted that there are more than 900 variations, not including variant spellings, and therefore, I have given only information concerning the addition or omission of words and phrases, transpositions and variant words.

(133^ra) Capitulum vicesimum quartum

Et egressus Iesus de templo, ex quo ostendit equitatem sui iudicii comminando Iudeis iusta iudicia. Hic ostendit eam predicendo signa et causas et modos futuri iudicii seu futurorum iudiciorum, et primo narratur quid inde predixit occasione ostensionis magnitudinis templi; secundo, quid occasione questionis de hoc sibi facte a (133^rb) discipulis ibi, Sedente autem eo. Pro primo dicitur quod, accesserunt ad eum discipuli ut ostenderent ei edificiationes, id est structuras magnas et multiplices templi, non quasi Christo etiam secundum sensum ignotas cum una cum eis sepissime videret eas, sed tanquam admirabiles et velut tales de quibus difficile esset credi quod deberent derelinqui et destrui, sicut Christus in verbis premissis innuerat. Christus autem respondit quod totum funditus destruetur sicut ad litteram quadraginta duo anno post passionem Christi sub Vaspasiano et Tyto fuit impletum, quod non solum prope iustitiam ad puniendam scilicet culpam Iudeorum factum fuit, sed etiam secundum Remigium ad utilitatem fidelium, ne forte aliquis parvulus in fide dum videret omnia illa que a Domino fuerant instituta et a prophetis sanctificata adhuc permanere paulatim recedendo a sinceritate fidei ad carnalem Iudaismum transiret. Decuit etiam quod sicut vere facta erat evacuatio ceremonialis ritus templi quod sic per totalem destructionem templi evidenter totus ille ritus exterior cessaret ut signum coresponderet signato.

Sedente autem eo super Montem Oliveti, in hac parte primo querunt discipuli tria secundum Ieronimum, scilicet quo tempore Ierusalem esset destruenda dicentes, Dic nobis quando hec erunt? Secundo, quo tempore Christus esset venturus, scilicet in gloria sua vel potius sub quibus signis aut que signa preirent eius adventum ex quibus posset presciri vel dignosci eius adventus unde dicunt, et quod signum adventus tui? Tertio, quo tempore consummatio seculi sit futura unde dicunt, et consummationis seculi, quamvis forte ipsi secundam et tertiam pro una questione acceperint quia in adventu Christi putabant esse consummationem seculi. Marci autem tertio decimo dicitur quod quattuor Apostoli, scilicet Petrus, Iacobus, Iohannes et Andreas, hic seperatim quesiverunt a Christo ex quo videtur quod non omnes sed soli quattuor hic quesiverunt, nisi forte isti quattuor in persona duodecim hec quesiverint seperatim ab aliis discipulis non autem a duodecim. Lucas vero secundum Chrysostomum unam ait tamen esse interrogationem, scilicet de Ierusalem quasi estimantibus discipulis tunc futurum esse Christi adventum et finem mundi quando Ierusalima destrueretur.

Et respondens Iesus dixit eis, in hac responsione Christus mixtim tangit plura tempora et precipue tria, scilicet tempus captivitatis Iudaice per Romanos facte sive per demones quando scilicet occidendo Christum sunt a vero Dei cultu reiecti, et tempus antichristi, et tempus ultimi iudicii. Pro quocumque autem tempore exponantur, potest hec pars sic dividi quia primo ostenditur quod Christi adventum preibunt quattuor, scilicet multe fallacie et multi seductores, et multa prelia et temporales commotiones, et discipulorum Christi martyria et persecutiones, et diffusio evangelice predicationis in universas gentes; secundo, ibi Cum ergo videritis abominationem, dat unum solemne signum futurarum tribulationum (133^va) explicans magnitudinem earum; tertio, ibi si ergo dixerint vobis, ostendit quod adventus Christi erit subitus et clarissimus et omnibus patentissimus et precipue electis et ideo non est per loca aut signa dubia et particularia disquirendus; quarto, ibi statim autem post tribulationem, ostendit signa grandia que prefatam tribulationem sequentur, preibunt tamen vel comitabuntur Christi adventum, tangens, cum hoc magnificentiam et evidentiam adventus Christi tam in reprobos quam in electos licet contrario modo; quinto, ibi ab arbore autem fici, per similitudinem confirmat quod dixit; sexto, ibi amen dico vobis, iuramento hoc astruit, ostendens veritatem verborum suorum esse infallibilem; septimo, ibi de die autem illa, ostendit horam sui adventus esse omnino ignotam et inperscrutabilem hominibus. Ad intelligentiam autem huius partis sciendum quod sicut prophete sub captivitate Babilonica tres alias captivitates includunt ad tempus Christi spectantes, et consimiliter sub liberatione populi Dei de captivitate Babilonica tres liberationes electorum includunt complendas in tempore gratie et tandem glorie eterne, sic Christus in captivitate Romanorum circa suum tempus fienda duas alias sequentes more prophetico comprehendit. Quod quidem sicut in prophetis monstratum est, fieri potuit quia sic Deus providit eas impleri debere conformiter quod una potuit per alteram et sub altera designari. Ut autem omnes quodammodo innotescerent et quodammodo se invicem occultarent, sic in ceteris locis ponuntur aliqua magis proprie spectantia ad unam et alibi magis spectantia ad aliam quod cum sermo contexitur continuatur ac si de una sola ageretur. Cuius exemplum aliquando datum est in pictura regie imaginis aut intrica vel textura cordule filorum diversi coloris. In quo modo apparet filum album, modo viride, modo rubeum, modo iacintinum; ita quod secundum diversos situs sub una textura mutuo se revelant et mutuo se occultant. Sic ergo in prophetis totus textus verborum potest duci ad quamlibet partium predictarum quamvis quedam ad certa tempora magis proprie dirigantur et ad quedam minus proprie. Sic et in proposito fieri potest ut verbi gratia illa que hic dicuntur de multitudine pseudochristianorum et pseudoprophetarum, et de prodigiis eorum, et de periculo erroris in electos, et de refrigentia caritatis, magis proprie respiciunt tempora antichristi.

Que vero de obscuratione solis et lune, et de adventu Christi in maiestate et de congregatione electorum ad eum per angelos fienda tanguntur, magis proprie respiciunt tempus extremi iudicii. Que vero de destructione Ierusalem, et de persecutione Apostolorum, et de predicatione Evangelii per orbem universum dicuntur, magis proprie respiciunt primum (133^vb) tempus. Quedam vero sunt ibi que satis communiter predictis temporibus aptari possunt, utpote quod preeunt prelia, et pestilentie et fames, et quod abominatio desolationis ponitur in loco sancto.

Ut autem breviter advertatur, quomodo omnia possunt ad unumquodque predictorum coaptari. Primo, breviter applicemus omnia ad primum tempus, de quo quidem constat quod iminente excidio Ierusalem sub Tito et Vaspasiano, non fuit periculum erroris in electos quale hic ponitur nec tunc fuerunt multi pseudochristi facientes signa ad seducendum electos. Circa mortem autem Christi fuit proprie illud periculum quando et Apostolis dictum est, Omnes vos scandalum patiemini in me in ista nocte. Tunc autem Iudeorum pontifices et scribe fuerunt quasi pseudochristi et pseudoprophete prophetantes, scilicet Christum adhuc venturum, nondumque venisse et ex scripturis, et ex tota auctoritate sua, et ex tota specie sui zeli sueque religionis dederunt signa fortia ad seducendum electos. Et tunc proprie fuit tribulatio magna in capite ecclesie scilicet, Christo et in matre eius cui nulla fuit similis neque erit. Et nisi Deus ad solum triduum mortis Christi breviasset dies illos, electi desperatione peribant. Quando etiam in templo Dei et in consilio sacerdotum sedit Cayphas pontifex una cum eis dans sententiam mortis in Filium Dei, tunc utique abominatio desolationis stetit in loco sancto, in qua re fuit opus maiori intelligentia, quam quando per Pilatum fuit posita in templo ymago Cesaris aut quando equestris statua per Adrianum. Et per hanc proprie fuit desolatum et destitutum templum et tota synogoga omni gratia et spirituali societate et solatio Dei.

Statim autem post hanc tribulationem sol obscuratus est in Christi morte et stelle, id est doctores synogoge de celo, id est de celesti statu divini cultus ceciderunt, et angelice virtutes commote sunt contra eos. Post hec autem Apostoli Spiritu Sancto pleni traditi sunt in varias tribulationes et mortes et dispersi per mundum in brevi tempore, sic predicaverunt Evangelium quod Paulus Romanos decimo dicit, pro tempore suo impletum quod in omnem terram exivit sonus eorum. Et propter hec subsecuta sunt prelia et opiniones preliorum, et venit finis et consummatio synogoge subito venit autem in die carnalibus Iudeis ignota. A tempore autem resurrexionis Christi cepit tunc Christus venire in virtute magna et maiestate et in Romanis imperatoribus. Sic venit potenter super Iudeos quod omnes tribus terre fuerunt in planctu.

Missi sunt autem Apostoli quasi angeli ad congregandum electos de gentibus universi orbis. Ad tempus autem secundum scilicet antichristi magis prope currunt verba preter illud de destructione Ierusalem et de die iudicii quamvis et ista tunc temporis credam implenda duppliciter et sub dupplici sensu: primo, videlicet mistice et quasi per quamdam conformitatem ad tempus mortis Christi per pseudoscribas et per pseudopontifices (134^ra) condemnati; secundo, quasi litteraliter et aperte iuxta typum in Symone Mago qui dixit se Dei Filium, et in Nerone primam persecutionem martyrium inchoante preostensum, sicut Apostolus secunda ad Thessalonicenses secundo occulte innuit.

Reliqua autem facile est coaptare nam post tribulationem dierum illorum predicabitur evangelium in universo orbi et tunc veniet finis mundi. Hiis ergo aliqualiter pretactis, legamus litteram sicut communiter sancti legunt. Dicit ergo videte, id est diligenter precavete, ne quis vos seducat. Cuius causam subdit dicens, multi enim venient in nomine meo, id est usurpantes sibi nomen meum et auctoritatem meam, scilicet dicentes ego sum Christus. Secundum Ieronimum unus istorum fuit Symon Magus. Potest etiam legi quod venient in nomine meo, id est quasi a me missi et dicent, ego sum Christus, id est verus pontifex et vere habens auctoritatem et doctrinam Christi. Et hoc modo omnes heresiarche fuerunt antichristi secundum illud Iohannis in prima epistula sua dicentis, nunc antichristi multi facti sunt et quod ille est antichristus qui negat Patrem et Filium aut qui solvit Iesum, id est personalem unionem deitatis et humanitatis Christi. Dicto autem quod caveant a predicta seductione subdit quod caveant a turbatione dicens, videte ne turbemini. Causam autem unde possent turbari premittit, audituri enim estis prelia, scilicet vere facta et opiniones preliorum quasi fiendorum, quasi dicat multa prelia fient, et post hec de amplius fiendis multe suspitiones erunt. Vel secundum alios, qui audit ipsas voces et strepitus, qui fiunt in preliis audit prelia. Qui autem de preliis longe gestis aliqua audit, audit opiniones vel rumores preliorum. Quare autem non debeant turbari ostendit subdens, oportet enim hec fieri, quasi diceret hoc exigit divina iustitia et providentia et hominum malitia et utilitas vestra. Ne autem credant quod post hec subito sequatur finis mundi, subdit, sed nondum statim finis, scilicet mundi. Qualiter autem fiant prelia predicta et plura mala alia ostendit subdens, consurget enim gens in gentem,et cetera, et erunt pestilentie, scilicet variorum morborum ex corruptione aeris aliarumque causarum universalium provenientes.

Hec autem omnia initia, id est inchoationes et signa sunt dolorum, scilicet maiorum paulo post futurorum. Et secundum sanctos predicta ad litteram precesserunt captivitatem Iudeorum factam per Romanos. Et patent hec in historia Iosephi, tunc, id est a tempore quo hec fieri incipient, tradent vos, scilicet discipulos meos in tribulationem et eritis odio omnibus gentibus. Secundum Origenem, exaggerative positum est omnibus pro multis. Ieronimus vero dicit quod tunc contra Christianos aliquo modo consenserunt in unum omnes gentes. Cum autem contingerint que Christus predixit, tunc fient persecutiones. Iam non ex parte sicut ante sed generaliter ubique adversus populum Dei. Et tunc scandalizabuntur multi, scilicet (134^rb) contra sanctos turbati vel a fide ruentes, et invicem tradent, non quod boni reciproce tradant malos sicut traduntur ab eis, sed soli mali tradent bonos, sed dicitur sic quia mixti erunt. Et secundum Chrysostomum, postquam duplex prelium posuit, scilicet quod est a seductoribus et quod est ab inimicis, hec consequenter ponit tertium prelium quod est a falsis fratribus.

Et multi pseudoprophete surgent, quidam referunt hoc ad pseudoapostolos quos Paulus nominat falsos fratres; Iohannes vero antichristos, qualis secundum Hilarium fuit Nicholaus unus ex septem diaconibus. Alii vero referunt hoc ad tempus antichristi, et quoniam abundabit iniquitas, tam intensive, scilicet quam extensive refrigescet, id est extinguetur caritas multorum, id est multi qui prius erant boni propter excessivam malitiam illorum temporum ruent.

Et predicabitur hoc evangelium et cetera, secundum Chrysostomum et Remigium per hoc consolatur Apostolos promittens eis quod multo plures erant credituri de gentibus quam de Iudeis perirent. Promittit etiam eis quod non solum inter tot mala viverent, sed etiam ubique docerent in testimonium omnibus gentibus, id est in accusationem hiis qui non crediderunt, vel ad testifacandum fidem omnibus. Et tunc veniet consummatio, id est finis Ierusalimorum secundum Chrysostomum. Dicit enim quod predicta ante eius destructionem fuerunt aliquomodo impleta, et dicit quod hoc est magnum signum virtutis Christi, scilicet quod in triginta annis vel parum amplius evangelii sermo fines orbis terrarum implevit. Dicit etiam quod postquam Iudei viderunt Christi virtutem ubique per orbem terrarum refulgentem nullam veniam habere debuerunt in magnitudine permanentes. Et ideo convenienter post predicationem Evangelii in universo orbe, Ierusalima periit. Alii vero referunt hoc ad finem mundi, unde Ieronimus dicit quod signum Dominici adventus est in toto orbe Evangelium predicari ut nullus sit excusabilis. Augustinus tamen in Epistula ad Esicium dicit quod hoc non fuit impletum tempore Apostolorum et quod Apostolus dixit, in omnem terram exivit sonus eorum, dicit quod preteritum posuit pro futuro sicut et quando de Evangelo dicit quod fructificat et crescit in omni creatura que sub celo est, per hoc enim significavit usque quo crescendo esset venturum. Quia tamen alii dicunt oppositum, ideo Glosa dicit quod utrumque diversimode potest salvari. Si enim diffusio predicationis intelligatur quo ad hoc ut in singulis gentibus fundetur Ecclesia, tunc ut Augustinus exponit est hoc signum quod oportet precedere ante finem mundi; non tamen precessit ante destructionem Ierusalem. Si autem intelligatur quantum ad famam predicationis, sic ante finem Ierusalem fuit completum. Unde Ieronimus dicit: Non puto aliquam remansisse gentem que Christi nomen ignoret; et quamquam non habuit predicatorem, tamen ex vicinis gentibus opinionem fidei non potest ignorare.

Cum ergo videritis abominationem (134^va) desolationis que dicta est a Daniele propheta et cetera, de hoc habetur Danielis octo ubi dicitur quod, in dimidio ebdomadis deficiet hostia et sanctificium et in templo erit abominatio desolationis et usque ad finem perseverabit desolatio, et paulo ante dicitur quod civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo et finis eius, id est civitatis et sanctuarii vastitas et post finem belli statuta desolatio. Secundum autem Chrysostomum, hec abominatio fuit exercitus Romanus, quo desolata est civitas. Secundum autem Ieronimum fuit ymago Cesaris, quam posuit Pilatus in templo, aut equestris statua Adriani, que ut dicit stetit ibi usque in presentem diem. Abominatio enim secundum veterem Scripturarum ydolum nuncupatur; additur autem desolationis eo quod ydolum positum sit in desolato templo atque deserto. Referendo autem hoc ad tempora antichristi, omnes volunt quod hec abominatio sit ipse antichristus sedens, secundum Apostolum, in templo Dei tanquam ipse sit Deus. Litteralis tamen intellectus verborum Danielis si pensentur ea que de septuaginta septimanis ibi dicit. Videtur primo respicere Christi condemnationem et occasionem per quam Iudei a vera fide et gratia sunt usque ad finem temporum destituti; secundo, temporalem captivitatem eorum factam per Tytum, quamvis illud quod de abominatione desolationis dicitur directe, videatur respicere solum primum. Illud autem scilicet et post finem belli statuta desolatio solum secundum. Qui legit, scilicet verba Danielis predicta intelligat, id est advertat et ad intelligentiam habendam conetur, quasi diceret, tunc necesse erit intelligere et periculosum non intelligere, quod quidem verum est si sumatur abominatio pro totali discessu a Christo. Si vero sumatur pro temporali casu Iudeorum, tunc sensus est quod qui legit prophetiam predictam advertat quod tunc opere implebitur.

Tunc qui in Iudea sunt fugiant ad montes, loquendo de temporali captivitate sensus est quod nulla erit via liberationis nisi per fugam, et quod tanta erit fuge necessitas quod nullus debet tunc de alio curare et quod tunc erit ve hiis qui non poterunt fugere, sicut sunt pregnantes et infantulos parvulos nutrientes, et quod ideo orandum esset ut illa fuga, id est necessitas fuge, non fiat yeme in quo propter frigus non potest homo ad montana confugere ibique latitare, vel Sabbato in quo non licebat ultra mille passus ire.

Ex hoc autem arguit Chrysostomus quod sermo iste non fertur ad Apostolos sed ad Iudeos: non enim Apostoli sabbatum erant observaturi neque ibi mansuri, cum Vaspasianus hoc egit; plures etiam eorum erant iam mortui. Si autem aliquis eorum tunc vivebat in aliis partibus mundi tunc conversabatur. Exponendo vero predicta secundum alios modos sensus est quod tunc ad spiritualem perfectionem (134^vb) erit necesse fugere et ad temporalia non redire, et societatem amicorum carnalium omnino relinquere, et ideo tunc erit ve, id est damnationis periculum imperfectis, qui in carnalibus conceptibus vel partibus sunt occupati et aggravati, aut qui suos bonos conceptus vel partus ad arduam perfectionem nondum perduxerunt. Oportebit etiam ne fiat yeme vel sabbato, id est secundum Augustinum ne in tristitia vel letitia rerum temporalium quis tunc inveniatur. Vel secundum Hilarium ne in peccatorum frigore, aut in otio bonorum operum reperiantur et sic sumitur Sabbatum in malo scilicet, pro festo carnalis letitie et pro cessatione a bonis operibus.

Erit enim tribulatio magna qualis non fuit et cetera, Augustinus Ad Esicium dicit quod si tempore antichristi talis aut maior forsitan erit, tunc non est hic intelligendum simpliciter sed solum respectu Iudeorum ut sit sensus quod in populo Iudeorum numquam fuit talis neque futura est quia si ipsi primitus et precipue recepturi sunt antichristum facturi sunt ipsi, tunc temporis tribulationem potius quam passuri. Nota tamen quod sicut verba Luce directius respiciunt temporalem captivitatem Iudeorum factam a Romanis, sic verba Matthei et Marci directius respiciunt mala in fine temporum ventura. Et puto quod sicut Christus scienter temperavit verba sua ad utrumque tempus quod sic Spiritus fecit, quod unus evangelista directius ferat verba sua ad unum tempus, et alii ad aliud, omnes tamen ad utrumque.

Et nisi breviati fuissent dies illi et cetera, hec abbreviatio non est intelligenda quasi tunc sint dies solito breviores, aut quasi pauciores sint quam Deus futuros esse providisset, vel simpliciter preordinasset, sed quia secundum cursum causarum inferiorum et secundum quantitatem delictorum et secundum rigorem divine iustitie futuri essent plures. Nisi Deus ex sua materia ordinasset eos esse pauciores, quod quidem fiet ne desperatione frangantur electi. Unde dicit quod, nisi breviati essent nulla caro, id est nullus homo illius temporis salvaretur. Augustinus tamen Ad Esicium dicit quod nomine dierum significatur hic mala que fient in illis, eo modo loquendi, quo alibi leguntur dies mali neque enim dies ipsi mali sunt, sed ea que fiunt in eis. Dicit ergo quod dies breviabuntur quia per gratiam Dei eorum mala fient tollerabiliora et minus sentientur.

Sed propter electos breviabuntur, hoc verbum sicut et plura alia non possunt bene referri ad prefatam captivitatem Iudeorum. Augustinus tamen Ad Esicium aptat hoc ad illud tempus dicens quod quando eversa est Ierusalim erant ibi electi, aut qui crediderant aut qui adhuc credituri erant. Primum autem scilicet quod ibi essent tunc aliqui iam credentes in Christum negatur ab aliis. De secundo autem non est multum certum, nec videtur quod Christus sumat hic electos sub illo sensu.

Tunc si quis vobis dixerit ecce hic est Christus, Chrysostomus (135^ra) dicit quod sicut supra ubi dicitur, in diebus illis venit Iohannes Baptista, non ponitur tempus predicta immediate consequens cum fere triginta anni essent in medio; ita et hic cum dicit tunc totum medium tempus pretermisit quod futurum erat a captione Ierusalem usque ad initia consummationis mundi. Hic autem ut dicit dat unum signum sui Secundi Adventus, scilicet quod non veniet occultus nec in aliquo terre loco conclusus sicut fecit in Primo Adventu, sed ita veniet manifestus quod non oportebit quod aliquis annuntiet eius adventum. Et secundum Ieronimum, ex hoc monstratur in tanta gloria venturus, quod stultum esset eum in parvo vel in abscondito loco querere.

Surgent enim pseudochristi, id est falsi pontifices vel reges, et pseudoprophete, id est falsi vates et falsi doctores, et dabunt signa magna et prodigia. An isti facturi sint tamen miracula falsa et prestigiosa per viam magicam deludentia sensus hominum, an etiam aliqua vera sicut a quibusdam magis pharaonis fecisse creduntur, non est multum curandum. Hoc enim certum est quod saltem respectu eius, pro quo fient, erunt mendosa. Unde secunda ad Thessalonicenses secundo dicitur, ille iniquus esse venturus in signis et prodigiis mendacibus et in omni seductione iniquitatis.

Ita ut in errorem inducantur si fieri potest etiam electi, Gregorius Moralium triginta uno dicit quod quia electorum cor concutietur eorum tamen constantia ad malum non movebitur, ideo Christus una sententia complexus est utrumque: quasi enim iam errare est in cogitatione titubare. Sed si fieri potest subiungitur, quia fieri non potest ut in errorem electi capiantur. Ad litteram autem sensus est quod tantus erit temptationis excessus quod electi fere in errorem cadent et caderent, nisi singulari Dei gratia custodirentur. Rabanus tamen legit hoc de electis secundum apparentiam dicens quod non ideo hoc dicit quod electio divina frustretur; sed qui humano iudicio electi videbantur, illi in errorem mittentur. Et secundum hoc debet legi si fieri potest, scilicet quod sint electi.

Ecce predixi vobis, scilicet ut caveatis diligentius. Si ergo dixerint vobis ecce in deserto est, scilicet Christus quidam putant hoc dici quia forte aliquis pseudopropheta in desertis predicabit antichristum stantem in penetralibus thalami sive templi ad quem Christus prohibet nos exire et alterum non credere, aut forte ipse antichristus aliquando erit in deserto quasi vir austerus et aliquando in thalamo quasi vir absconsus et quasi rex in secretis agens. Sed cum ex scripturis satis aperte trahatur quod antichristus veniet tanquam divitiarum laudator sub aliqua tamen specie virtutis aut utilitatis, quomodo hic innuitur quod ipse vel eius pseudopropheta erit aliquando in deserto? Potest dici quod pseudopropheta, qui eum predicabit, erit similator paupertatis quo ad se. Sicut enim secundum Augustinum libero De civitate Dei per aliquos pontifices idolorum castissimos multa impudica circa (135^rb) culturam idolorum demones fieri consulebant, ut sic sub specie honestatis pontificum, plebs ad turpia traheretur. Sic forte fiet et tunc et forte antichristus sic consulet et laudabit divitias, quod tamen ad maiorem fraudem in aliquibus casibus ac temporibus et personis, quamdam ypocritalem paupertatem fovebit.

Quare autem non debeant sequi vel credere ostendit per hoc quod suus adventus erit longe aliter unde subdit, sicut enim fulgur et cetera, id est secundum Chrysostomum sicut fulgur non indiget annuntiante aut precone, sed in momento temporis apparet per universum orbem terrarum etiam hiis qui in thalamis sedent; sic adventus Christi simul apparebit ubique propter glorie fulgorem. Deinde subdit aliud signum sui adventus quod quidem sequitur ad signum premissum.

Ubicumque fuerit corpus, id est Christus qui est esca beatorum, illuc congregabuntur et aquile, id est omnes beati qui vident Deum ut aquile solem, et qui sunt agiles ad ubique volandum sicut aquile, vel possunt per hoc intelligi sancti et viri contemplativi. Utitur autem secundum Ieronimum exemplo naturali quod cotidie cernimus: aquile enim et vultures dicuntur sentire etiam transmarina cadavera et ad escam huiuscemodi congregari. Et Iob triginta nono dicitur de aquila quod, ubicumque cadaver fuerit statim adest. Dicit autem Ieronimus quod Grecum Ioathon pro quo hic ponitur corpus significantius dicitur cadaver ab eo quod per mortem cadat, et significat Christum passum ex quo quidem est magis amabilis sanctis aquilis. Vult ergo dicere quod Christus veniet cum omnibus beatis et quod sancti qui tunc vivent subito rapientur in nubibus obviam Christo in aera.

Statim autem post tribulationem dierum illorum sol obscurabitur, secundum Ieronimum respectu vere lucis Christi, omnia apparebunt obscura et tenebrosa. Remigius vero dicit quod nihil prohibet intelligi veraciter tunc solem et stellas ad tempus suo lumine privari, sicut de sole factum constat tempore dominice passionis: unde Ioel dicit, sol convertetur in tenebras, et cetera. Dicit etiam quod stelle cadent de celo, vel sicut in Marco dicitur erunt decedentes, id est suo lumine carentes. Moderni tamen doctores dicunt quod illa in se non obscurabuntur, sed per fumositatem aeris et nubium hominibus tenebrescere videbuntur, vel quia non diffundent radios suos inferius pro tanto obtenebrescent, scilicet in effectu. Stelle autem hominibus videbuntur de celo cadere quia ignes et comete in superiori regione aeris existentes qui videntur quasi stelle discurrent per aera versus terram ac si de celo caderent.

Virtutes autem celorum corporales commovebuntur, secundum eos quia mutabunt aspectus et influentias suas respectu inferiorum ita quod habebunt aspectus inferiorum turbativos potius quam regitivos. Virtutes autem angelice per rigorem (135^va) iustitie et per zelum punitionis et vindicte divine commovebuntur contra reprobos iuxta illud libri Sapientie capitulo quinto, accipiet armaturam zelus illius et armabit creaturam ad ultionem inimicorum [·] et pugnabit cum eo orbis terrarum contra insensatos. Chrysostomus vero videtur dicere quod angeli quasi timore concutientur videntes tam terribilia fieri, quod secundum rem non potest esse verum, sed solum secundum quamdam estimationem humanam.

Sed quomodo dicit quod hec fient statim post tribulationem dierum illorum, cum secundum scripturam omnis Isrealis debeat converti ad Christum post mortem antichristi. Non enim ipso vivente hoc implebitur nisi in paucis, quia Christus dicit quod ipsi sunt eum recepturi. Si quis autem consulat rationem et sanam intelligentiam scripturarum conversio Iudeorum debet esse, tunc solemnissima et altissima in tantum quod totus mundus, aut fere totus convertatur et spiritualiter iocundetur cum eis in summa pace. Oportet igitur intelligere ista ter sub Christo esse implenda sive litteraliter sive mistice, puto tamen quod litteraliter. Iuxta tamen prefatam expositionem modernorum doctorum, Christo enim moriente fuit primum ad litteram de sole impletum, et ante excidium Ierusalem multe choruscationes ignium, quasi stellarum preter modum solitum apparuerunt. Puto autem quod hoc secundo apparebit in morte antichristi, et tertio circa diem extremi iudicii, preter hoc autem mistice in pleniori numero debet impleri. Si autem queratur quare Christus non facit expressam mentionem de finali temptatione ecclesie precedente temptationem antichristi et disponente ad illam, quia non posset ille facere se adorari ab ecclesia, nisi prius multipliciter esset strata ac seducta et excecata? Dicendum quod prima temptatio erit potius ad excecandum carnales Christianos sub specie veritatis et vere fidei Christi quam ad illuminandum. Illa vero que est proprie antichristi erit ad punitionem sic excecatorum et ad finalem illuminationem omnium convertendorum post eius mortem et ad perfectam coronationem omnium martyrizandorum sub ipso. Ista igitur fuit aperte predicenda, illa vero non nisi mistice et occulte.

Qui autem vult non errare in secunda caveat sibi a prima, ut scilicet intelligat quid est abominatio sedens in templo Dei ad condempnandum vitam Christi, sicut Caiphas condemnavit personam Christi. Est etiam alia ratio huius, quia per antichristum et suos fient multa que videbuntur miraculosa et supernaturalia, et ideo ne talibus tanquam veris crederetur, oportebat de eis expressam fieri mentionem. In prima vero nihil fiet quin per ea que sunt expressa in fide possint convinci et agnosci, nisi temporum malitia subvertat intellectum. Et hac eadem ratione Christus heresim Arri aut scisma Grecorum aut alias notabiles hereses et scissuras non expressit in spirituali sunt adhuc et alie rationes suis (135^vb) temporibus explicande.

Et tunc apparebit signum Filii hominis in celo, secundum Origenem hoc erit signum crucis aut signum victorie. Chrysostomus vero dicit quod ex quo sol tunc obtenebrabitur non appareret crux, nisi solaribus radiis multo luculentior esset. Dicit autem quod ideo apparebit, ut Iudeorum verecundia confutetur, et ideo Christus in iudicio non solum signa vulnerum sed etiam signa mortis ignominiose ostendet. Et tunc plangent omnes tribus terre Iudeorum, scilicet secundum Chrysostomum dicentem quod plangent suam miseriam et suum scelus quia visa cruce considerabunt quod in eius occasionem nihil profecerunt et quoniam crucifixerunt eum quem adorari oportebat, omnes etiam tribus reproborum plangent. Si autem ad spiritalem Christi adventum hec referantur, tunc tribus Iudeorum et multarum nationum per penitentiam plangent, et tunc per celebrem predicationem et per altam contemplationem apparebit in celesti ecclesia signum Domince crucis. Et videbunt Filium hominis venientem et cetera, humanitatem enim Christi venientem in gloria mirabili videbunt omnes homines oculis corporalibus, sed quare veniet in nubibus? Dicendum quod si hic est aliqua ratio litteralis forte hoc fiet ut eius excessiva claritas contemperetur oculis omnium. Mystice autem rationes sunt multe, sicut et quare ascendit in nube et quare Moysi in monte apparuit in nube.

Et mittet angelos suos cum tuba, si hec tuba et vox est Christi, per ipsam intelligitur efficax imperium mortuos suscitans seu expressa revelatio illius temporis et operum eius, que pro quanto ministerialiter fiet per angelos pro tanto hec tuba et vox erit angelorum et congregabunt electos eius. Hoc potest exponi de electis ministerio angelico rapiendis in nubibus obviam Christo in aera. Aut per synodochen ut sit sensus quod congregabunt pulveres corporum electorum a quattuor ventis, id est a quattuor climatibus mundi, scilicet oriente, occidente, aquilone, et austro. Quomodo autem a quattuor ventis ostendit subdens, a summis celorum usque ad terminos eorum, id est a supprema parte regionis aeris usque ad fines orbis qui videntur esse fines unius recte linee per latitudinem terre protense usque ad fines nostri emisperii et eodem modo intellige de inferiori emisperio. Vel secundum Chrysostomum, potest intelligi quod primo a Deo in instanti resuscitabuntur et resuscitati per angelos ad Christum adducentur et congregabuntur. Quod si sit potius fiet in misterium societatis et honoris sanctorum quam propter indigentiam motoris aut vehiculi.

Ab arbore autem fici et cetera. Quod autem post tribulationem dierum illorum veniat exterminium reproborum, qui tribulaverunt electos et consolatio electorum per angelos in regnum Christi congregandorum, ostendit per similitudinem ficulnee que in vere appropinquante estate emittit ramulos teneros et folia.

Ita, inquit, et vos cum videritis hec omnia, que scilicet de tribulationibus sunt predicta, scitote, id est certi (136^ra) et securi estote quod prope est in ianuis, scilicet regnum celorum et liberatio vestra. Non enim intendit dicere quod cum videritis omnia que post tribulationem debent sequi, tunc scitote, et cetera. Tum quia esset sermo ridiculosus, scilicet dicere cum videritis totum esse factum scitote quia fiet, tum quia per hoc in nullo confortaret electos in tribulatione existentes. Ad illos enim dirigitur sermo ut non desperent, sed potius confidant cito se liberandos. Hoc autem expressius distinguitur in Luca ubi dicitur, hiis autem fieri incipientibus respicite, et cetera.

Nota autem quod congrue de ficu sumpsit similitudinem. Tum quia est arbor pre ceteris habens fructus dulces, tum quia in yeme est valde passibilis a frigore, et tunc eius virtus stat absconsa. Yeme vero cedente et estivo calore solis redeunte eius virtus incipit erumpere et in lucem prodire sic in tempore talium et tantarum tribulationum spiritus et status. Ad dulciores fructus ducens statuitur et tunc spiritualium germinum novi ramusculi, et nova folia, id est verba spiritualis doctrine per ardorem Spiritus et per quamdam appropinquationem solis Christi incipiunt prodire. Et hoc est infallibile signum quod prope est revelatio regni Dei, sive secundum gloriam sive secundum aliquam gratiarum affluentiam et eminentiam.

Amen dico vobis quia non preteribit generatio hec donec omnia fiant. Secundum aliquos, sensus est quod non finietur mundus nec generatio humani generis donec predicta sint completa, et tunc non est aliud dicere nisi quod omnino complebuntur. Secundum Chrysostomum, vero sensus est quod generatio fidelium querentium Dominum non peribit neque deficiet usque quo omnia sint completa quod est dicere quod numquam superabitur neque deficiet. Secundum alios autem, sensus est quod generatio illius temporis in quo incipiet tribulatio non transibit donec omnia sint completa, quasi diceret non frangamini quia ultra presentem generationem tribulatio hec non protendetur. Et hoc quidem respectu temporis Christi videmus impletum, et respectu temporis antichristi credimus implendum.

Celum et terra transibunt, scilicet quo ad aliquam suam formam priorem, ut mutentur in meliorem formam seu qualitatem, verba autem mea non preteribunt quin suple impleantur. Verbum enim tunc dicitur preterire quando eius veritas non impletur. Tunc enim preterit seu deficit a veritate debita, quia vero multum erant curiosi ad sciendum diem et horam adventus Christi, et sui regni, et liberationis electorum ac exterminii adversariorum, hec enim omnia simul currunt. Ideo hanc curiositatem volens tollere subdit, de die autem illa et hora nemo scit. Nota quod ab illo loco cum videritis abominationem usque huc, septem notabilia ponuntur, scilicet primo, aliquid quod est acriter attestandum, scilicet abominatio desolationis; secundo, aliquid quod est fortiter exequendum, scilicet fuga ad montes et non descendere de tecto necque reverti de agro; tertio, aliquid quod est (136^rb) vehementer metuendum, scilicet ve pregnantibus usque ibi, erit enim tribulatio magna et cetera; quarto, aliquid in quo est firmiter confidendum, sed propter electos breviabuntur dies illi, et, Amen dico vobis non preteribit generatio hec, et cetera; quinto, aliquid quod est solerter precavendum, tunc si quis vobis dixerit ecce Christus hic est aut ecce illic, et surgent pseudochristi et pseudoprophete et cetera; sexto, aliquid quod est instanter desiderandum, scilicet videbunt Filium hominis venientem [·] et mittet angelos suos [·] et congregabunt electos, et ubicumque fuerit corpus illic congregabuntur et aquile; septimo, aliquid quod est perspicaciter perscrutandum, scilicet ab arbore fici discite et cetera, et illud de Daniel qui legit intelligat.

De die autem illa et hora nemo scit neque angeli celi nisi Pater solus, Ieronimus dicit quod in quibusdam libris latinis habetur neque Filius, sed in grecis dicit hoc non haberi. In Marco tamen habetur quod tamen non solum secundum eius dietatem, sed nec etiam secundum eius humanitatem est simpliciter verum, sed solum secundum quid seu potius solum quo ad quid. Secundum enim Augustinum, Filius dicitur hoc nescire, quia nescit hoc nobis, id est quia in hoc habuit se quo ad nos ad modum nescientis. Sed forte aliquis obiciet quod eadem ratione potest dici quod Pater nescit hoc quia ita parum revelavit hoc eis sicut Filius. Ad hoc tamen potest dici quod quando due sunt persone quarum una tenet locum et officium et ymaginem magni secreti sicut tenet rex prout est in secreto consilio, altera vero tenet locum et officium nuntii et preconis aut doctoris. Tunc si ista non dicat quod queritur et quod revelandum videtur, apparet quasi nescius illius rei. Non autem hoc apparet de alia cuius officium est servare secretum. Sic autem se habebant Filius et Pater. Sed iterum ex hoc non videtur posse argui quod angeli hoc simpliciter ignorent quia poterit dici quod dicuntur nescire, quia nesciunt nobis. Et hoc idem poterit dici de prophetis aut aliquibus sanctis, dato quod Deus hoc revelaverit eis.

Ad cuius evidentiam queritur an ex fide sit certum et an teneri debeat sicut certum quod nullus angelus vel homo purus, etiam Christi mater, sciat istam horam vel diem? Et videtur quod non tum ex hoc quod hic dicitur tum ex hoc quod Christus infra omnes hortatur dicens, vigilate ergo quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit et hoc pluries dicit et iterum infra dicitur, media nocte, id est secundum Augustinum, nullo sciente aut sperante clamor factus est ecce sponsus venit. Item Actuum primo dixit Apostolis, non est vestrum nosse tempora vel momenta. Constat autem quod si aliquibus fuit hoc revelandum, precipue debuit revelari Apostolis per quos fides et ecclesia erat fundanda et docenda. Item prima ad Thessalonicenses quinto, dicit Apostolus quod non indigent ut scribat eis de temporibus vel momentis quia ipsi sciunt quod dies Domini veniet (136^va) ita absconsus sicut fur quando venit in nocte ad furandum. Dicendum quod ex scripturis habetur quod hoc communiter est et erit ignotum usque fiat, non tamen ex eis possumus certitudinaliter arguere quod nullus hoc sciat aut scire debeat. Quod enim inconveniens si Deus hoc revelaverit alicui angelorum aut beatorum, saltem sue matri.

Aliud est enim de nobis aliud de beatis qui in nullo a Dei voluntate deviare possunt. Et aliud est de communitate hominum aliud de singularibus sanctis, qui sunt unus spiritus cum Deo. Communitati enim hominum hoc debet abscondi sicut et dies mortis eorum. Primo, ut semper timeant; secundo, ut semper se preparent ad illum diem tanquam ad imminentem; tertio, ut tam in hoc quam in plerisque aliis sciant se ignorantes quod est utile ad superbiam comprimendam; quarto, ut archanum divinorum iudiciorum magis revereantur; quinto, quia non decet Dei secreta indignis et indispositis revelari, propter quod etiam plura alia absconduntur aliquibus aliis ydoneis, quia forte nescirent hoc celare indignis aut non plene ydoneis; sexto, ad non impediendum opera et tempora prescita vel preordinata a Deo. Multa enim eveniunt et ventura sunt, quorum adventum homines et demones impedirent si ea prescirent; septimo, ad excecandum reprobos talium temporum, et ad hoc ut iudicium super eos veniat subito et ex improviso; octo, ut in tribulationibus talium temporum fides et spes et humilitas ac patientia et longanimitas sanctorum fortius exerceatur et probetur, et ut tunc addiscant Deum etiam in sibi incertis immobiliter et inerrabiliter sequi et non sue providentie, sed soli divine inniti. Ex occultatione enim hore divini iudicii in qua mali sunt exterminandi et boni liberandi vehementer angustiantur electi, et ideo in hoc fortissime fides probatur et patientia eorum, et potissime quia gloria malorum ex hoc apparet stabilior et quasi eterna quod est durissima temptatio electis et etiam reprobi audacius derident et persequuntur electos; nono, ut lumina divine sapientie ordinate distribuantur et revelentur. Quia enim homo secundum statum vie potest absentia scire in universali non autem in particulari saltem ad plenum, nisi sicut presentia. Idcirco decet futura prius in universali aperte predici antequam in particulari. Decet etiam proprias et particulares circumstantias temporum et statuum particularius revelari presentibus illius status quam preteritis. Ut iuxta illud Danielis decimo uno, liber sit clausus et signatus usque ad tempus statutum ut pertranseant plurimi et multiplex sit scientia et una scilicet in primo tempore et alia in postremo. Decet etiam quod solemnium ac futurorum operum Dei notitia cum primo merito et cum triumphali prelio optineantur a sanctis; decimo, ut revelatio (136^vb) veritatis divinique iudicii iocundior et mirabilior sit electis et fortius immutativa ipsorum in altium. Quod utique contingit quando post summam obscuritatem repente instar fulguris, ac subiti tonitrui inclarescit.

Ad primum quod ex hoc loco trahitur patet ex iam dictis quia ita possunt dici angeli nescire, sicut et Filius dicitur nescire. Ad secundum, dicendum quod illa Christi verba non habent locum nisi respectu communitatis hominum, quibus talis occultatio expedit. Ad tertium, dicendum quod mirabile esset si saltem ante per modicum momentum non posset Deus congrue revelare horam illam. Ergo respectu communitatis dicitur, venturus media nocte. Unde et Apostolus in verbis epistule ad Thessalonicenses distinguit inter bonos et malos, nam pro bonis subdit, vos autem fratres non estis in tenebris ut vos dies illa tanquam fur comprehendat omnes enim vos filii lucis estis et filii Dei, non sumus noctis neque tenebrarum. Ad quartum, dicendum quod Christus loquitur ibi Apostolis ut adhuc carnalibus sicut et quando ait, multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo. Et quando duobus ex eis ait, sedere autem ad dexteram vel sinistram non est meum dare vobis. Et hoc Christus satis ibidem innuit quando subdit, sed accipietis virtutem supervenientis Spiritus Sancti et eritis mihi testes et cetera. Non igitur videtur quod ex illo verbo Actuum possit ita certitudinaliter hoc argui, sicut aliquando Augustino est visum.

Sed queritur quomodo prout hic referuntur ad tempus finalis iudicii possit verificari quod tunc surgent pseudochristi, et quod tunc aliqua tribulatio maxima sanctorum immediate precedat tempus iudicii. Ad hoc a quibusdam sapientibus non indocte dicitur quod alius est antichristus, qui precedit generalem conversionem Iudeorum, qui etiam dicet se messiam in lege promissum a quodam tyranno, qui post generalem conversionem Iudeorum circa tempus iudicii est venturus. Quod satis aperte videtur innuere Ezechielis triginta octo, ubi promissa in precedenti capitulo, universali conversione et reperatione duodecimum tribuum. Predicitur Gog super populum Isrealis venturus cum innumerabili agmine gentium. Unde ibi dicitur, in novissimo annorum venies ad terram que reversa est a gladio et conversa est a populis multis ad montes Isrealis qui fuerunt deserti iugiter et cetera. Et infra eodem dicitur, nunquid non in die illo cum habitaverit populus meus Isrealis confidenter. Scies et venies de loco tuo a lateribus aquilonis, et, post in novissimis diebus eris, et adducam te super terram meam, et cetera.

Iohannes autem Apocalypsis viginto postquam locutus est de destructione Babilonis seu mulieris que secundum eum est, civitas magna que habet regnum super reges terre. Et postquam subiecit de damnatione bestie et pseudoprophete, qui fecit signa coram ipsam et de incarceratione draconis usque ad tempus, subdit ipsum draconem post hoc exiturum et seducturum gentes, scilicet Gog et Magog, et (137^ra) circuibunt castra sanctorum et civitatem dilectam. Et statim post hec introducit extremum et ultimum iudicium et resurrexionem omnium mortuorum. Dicuntque predicti quod sicut se habet corporalis mors sanctorum ad mortem affectualem per quam moritur homo mundanis affectibus et occupationibus et intrat in excessum contemplationis sic se habet tyrannus designatus in Gog ad primum, qui dicet se messiam Iudeorum.

In tempore enim primi introducetur prima mors et in tempore secundi consummabitur mors omnium corporum et post fiet resurrexio. Hoc autem consonat verbo Christi, Luce octo decimo dicentis, Filius hominis veniens putas inveniet fidem in terra, ubi aperte innuit quod vix. Et tam hic quam Luce decimo septimo aperte dicit Christus quod, sicut in diebus Noe vacabant gentes carnalibus et in diebus Loth Sodomite, sic erit quando Filius hominis revelabitur. Constat autem quod post antichristum omnis Isrealis convertetur, ergo antequam Christus post eorum conversionem veniat ad iudicium erit iterum mundus reductus ad maximas cupiditates et lascivias et ad magnam cecitatem et incuriam divinorum, quod in brevissimo tempore, secundum communem cursum fieri non potest.

Sicut autem in diebus Noe, ostensa igitur iudicaria equitate sub modo predictivo, hic ostendit eam sub modo parabolico seu similitudinario, et primo ostenditur quomodo iudicium erit occultum seu inopinatum; secundo, quomodo erit iustum et equum ibi, sicut enim homo peregre proficiscens. Item in prima, ostenditur esse occultum quadrupliciter. Primo scilicet, ratione carnalitatis seu carnalium voluptatum que principaliter sunt in gula et concubitu et infigunt cor solis sensibilibus huius vite; secundo, ratione uniformitatis statuum et societatum occultantis distinctionem electorum et reproborum ibi, tunc duo erunt in agro; tertio, ratione morositatis seu tardationis ipsius iudicii ibi, illud autem scitote; quarto, ratione ypocritalis simulationis et presumptionis ibi, tunc simile est regnum celorum. In hac tamen tangitur non solum quartam ratio, sed etiam tertiam et secundam. Item in secunda principali, primo ostenditur quod erit equum ex obligatione ad fructum seu lucrum reddendum de donis a Deo acceptis; secundo, ex obligatione ad miserendum indigentibus de bonis habitis ibi, cum autem venerit Filius hominis in maiestate sua.

In hac ergo totali parte secundum prefatas sex partes sunt sex similitudines, quarum prima videtur respicere communitatem mundanorum, secunda communitatem statuum sanctorum, tertia statum prelatorum, quarta statum continentium viventium sub quadam distinctione sensuum, quinta singulare intelligentie et prudentie donum, sexta sufficientiam bonorum temporalium. Seu quinta facultatem internarum gratiarum sexta facultatem temporalium. In qualibet autem istarum sex tanguntur distincte boni et mali, seu premuniandi et condemnandi.(137^rb)

Pro primo ergo dicit, sicut autem in diebus Noe, scilicet ex insperato venit diluvium, ita erit adventus Filii hominis, scilicet occultus. Nota autem quod non solum hora adventus eius ad ultimum iudicium erit occulta sed etiam hora adventus eius ad quodcumque generale iudicium illi ultimo correspondens unde et Christus sub uno reliqua comprehendit sicut tactum est supra. Qualiter autem hoc sit exponit subdens, sicut enim erant in diebus ante diluvium comedentes, et cetera. Nota quod omnia commercia carnalia per hoc designat, nam primum respicit gulam, secundum luxuriam. Primum etiam respicit curam sui corporis seu persone, secundum curam prolis et humane specie multiplicande. Nota etiam quod per Noe et familiam eius intelliguntur electi finalium temporum per reliquos vero reprobi eorumdem temporum. Nota etiam quod pro questione premissa quod licet reprobi nesciverint horam adventus diluvii, Noe tamen prescivit. Unde Genesis septimo dicitur ei, ingredere tu et omnes filii tui in archam [·] adhuc enim et post dies septem ego pluam super terram quadraginta diebus et quadraginta noctibus, supra etiam sexto fuit sibi dictum, eruntque dies eius, scilicet hominis seu humane generationis centum viginti annorum. Sic etiam Loth et Abrahe fuit predicta hora subversionis Sodomorum et tamen Luce decimo septimo assimilatur occultatio illius hore occultationi diei iudicii. Nota etiam quod illa que ibi refert Lucas fuerunt in alio tempore dicta a Christo et occasione questionis facte a Phariseis.

Pro secundo dicit, tunc duo erunt in agro. Quamvis ista forte secundum litteram tunc impleantur nihilominus secundum Remigium hiis verbis tres ordines Ecclesie demonstrantur. Nam per duos in agro ordo predicatorum quibus commissus est ager Ecclesie; per duos in mola ordo coniugatorum, qui dum per divisas curas temporalium rotantur, quasi molam in circuitu trahunt: per duos in lecto ordo continentium, seu contemplativorum, quorum requies nomine lecti designatur. Quia vero in hiis ordinibus sunt commixti boni et mali, ideo ex eis quidam reliquuntur et quidam assumuntur. Quomodo autem assumantur dicitur Luce decimo septimo, querentibus discipulis, ubi Domine scilicet assumentur? Quibus Christus dixit, Ubicumque fuerit corpus congregabuntur et aquile. Vel per duos in lecto potest designari status coniugalis. Per duos molentes, duplex vita scilicet activa et contemplativa. Quarum est macerare carnalem sensum et affectum, aut terere verbum Dei per meditationem et operationem, ut fiat inde farina et panis, per duos vero in agro cultores ecclesie sicut prius. Ex hiis igitur concludit Christus, vigilate ergo quia nescitis et cetera. Per vigilare autem intelligit per vigilem timorem divinorum iudicorum et circumspectam attentionem ad bonam vitam et operationem secundum quod dicit Apostolus una Thessalonicenses quinto, igitur non dormiamus sicut et ceteri sed vigilemus et sobrii simus, qui enim dormiunt nocte dormiunt et cetera.

Sed quomodo hic innuitur quod hominibus (137^va) in carnali pace occupatis veniet iudicium cum supra dictum sit quod statim post tribulationem dierum illorum veniet. Preterea si tunc erit tanta pax quomodo est verum quod communiter dicitur scilicet quod horrenda commotio maris et elementorum et pressura gentium precedet diem iudicii? Ad hoc dicit Ieronimus quod estimandum est quod post pugnas et cetera, quibus vastatur genus humanum brevis pax sit subsecutura que quieta omnia repromittat ut fides credentium comprobetur. Chrysostomus vero dicit quod pax erit carnalibus tribulatio vero iustis. Et quia illa pax non est vera sed fantastica, ideo Apostolus prima Thessalonicenses quinto non dixit cum fuerit pax, sed cum dixerint pax et securitas tunc repentimus superveniet interitus, et patet quod ibi loquitur de pace malorum. Puto tamen quod utrumque aliquo modo verificabitur. Ante enim per aliqua tempora preibunt commotiones gentium et regnorum et forte aliqua terribilia signa. Et tandem tyrannus unus post multas mortes et prelia optinebit monarchiam et tunc tribulabit electos eritque maxima pax rebrobis, et post hoc iudicium. Quo facto secundum Augustinum viginti uno De civitate Dei capitulo ultimo in fine, sequitur mundi conflagratio et renovatio. Unde illa summa turbatio elementorum non erit ante iudicium sed post alias quomodo esset verum illud Apostoli primam Thessalonicenses quarto, deinde nos qui vivimus simul rapiemur obviam Christo et cetera.

Pro tertio dicit, illud autem scitote. Ponitur autem hic duplex similitudo pro prelatis scilicet patrisfamilias et dispensatoris bonorum alicuius Domini, quia prelatus pietate debet esse pater et cura solicitudinis secundum fidelitate ac humilitate subiectionis ad Deum, debet se sentire servum et dispensatorem, non dominum aut dissipatorem. Primum autem exemplum satis patet preter hoc quod potius videtur ex eo posse inferri quod expediret horam scire ad hoc ut homo attentius vigilaret. Dicit enim Christus quod, si sciret paterfamilias qua hora fur veniret vigilaret utique. Ad quod dicendum quod Christus supponit quod ex quo ille vigilaret si sciret qua hora fur venturus esset, multo magis vigilare deberet si sciret esse venturum eum, sed nesciret horam, et ideo ex hoc subintellecto infert, ideoque et vos estote parati et cetera. Ubi etiam ostendit quid indendit per vigilare, scilicet per bona opera et merita esse paratum ad recipiendum Christum et ad effugiendum damnationis iudicium.

Sed cum nullus illorum temporum deberet vivus inveniri circa horam iudicii quomodo loquitur ad eos ac si hoc deberet esse in tempore eorum. Ad hoc est triplex responsio, prima est secundum Augustinum Ad Esicium dicentem quod in persona illorum loquitur omnibus, quia ad omnes quodammodo pertinet dies ille. Tunc enim unicumque veniet dies ille, cum venerit dies mortis eius ut talis hinc exeat qualis iudicandus est illo die. Ille enim dies illum inveniet imparatum quem (137^vb) imparatum invenerit huius sue vite ultimus dies. Unde Marci tertio decimo dicitur, quod autem vobis dico omnibus dico vigilate. Secunda est quia mos est scripture loqui uni aut de uno in persona alterius unde Apostolus pro hiis sanctis, qui circa iudicium debebant inveniri vivi, dicit quod, nos qui vivimus qui residui sumus in adventu Domini non preveniemus eos qui dormierunt, cum tamen ipse non deberet tunc vivus hic inveniri. Tertia est quia tempore Christi instabat dies cuiusdam magni iudicii typum gerentis ultimi iudicii et illud in se continentis. Illud autem erat excecatio et reprobatio Iudeorum et sumblimatio fidelium.

Nota autem quod quilibet potest dici paterfamilias respectu suorum cogitatuum ac sensuum et affectuum, et ideo omnes possunt per hoc nomen designari. Qualiter autem erit paratus et quod est premium eius ostendit subdens, quis putas est fidelis servus et ceterea. Dicendo, quis putas, ostendit raro et de difficili talem inveniri. Ponit autem tria que sunt necessaria ad debitum regimen familie Dei, scilicet fidelitas in affectu, prudentia seu discretio in intellectu, auctoritas presidentie in statu. Ultimum autem non debet dari nisi habenti duo priora et primum principalius debet attendi quam secundum. Et ideo optime ordinavit ea Christus ut det illis cibum, id est doctrinam aut quocumque aliud quod eis ministrare debet et expedit. Det inquam in tempore, per tempus intelligit proportionem et commensurationem omnium circumstantiarum.

Ut scilicet det quando, quantum, et qualiter unicuique expedit et non aliter ad quod magna discretio et attentio exigitur. Quod autem sit premium talis subdit, beatus ille servus et cetera, ut autem ostendat quod ad optinendum hoc premium necessaria est predicti operis observantia usque ad ultimum diem. Ideo dicit quod cum venerit dominus invenerit sic facientem, id est ille est et erit beatus qui sic fecerit usque ad ultimum punctum vite sue. Quantum autem sit talium premium ostendit subdens, quoniam super omnia bona sua constituet eum. Secundum Remigium, hinc patet quam magna est distantia inter beatos predicatores et bonos auditores. Bonos enim auditores faciet discumbere, ut Lucas dicit: bonos autem predicatores constituet super omnia bona sua. Ut scilicet secundum Origenem conregnent cum Christo. Et Rabanus dicit quod pre ceteris eterna premia habebunt, tum pro sua vita, tum pro gregis custodia. Unde singularis gloria perfecti doctoris et rectoris animarum potius est intelligenda per precellentiam glorie substantialis quam solius glorie accidentalis, quod est intelligendum. Si secundum precellentiam sui status precellat in amore et opere, tunc enim erit in superioribus ordinibus glorie. Et ideo secundum Dyonisium respectu inferiorum habebit principatum, quamvis secundum Hylarium, ille super omnia bona sua constituitur qui in Dei gloria collocatur: quia nihil est ultra quod melius sit.

Pro malo autem prelato subdit, et primo quo ad eius culpam (138^ra) dicens, si autem dixerit malus servus, cuius culpam describit quo ad tria. Primum est falsa et intimorata estimatio dilationis divini iudicii, que communiter provenit ex nimio amore, et ex nimia spe huius vite, et ex parvipensione divine iustitie et iudicorum eius, et hoc est dicere in corde moram facit dominus meus venire. Si enim secundum Augustinum diceret hoc ex multo desiderio accelerationis glorie et ex tedio vanitatum huius vite, tunc diceret hoc ut bonus servus. Secundum est superba duritia et crudelitas in subditos, immo in conservos unde subdit, et cepit percutere conservos suos. Tales enim non habent pietatem ad animas, sed verbo et facto et pravo exemplo multipliciter tam in spiritum quam in rebus et corpore ledunt eos. Tertium est carnalitas et carnalium societas, unde subditur, manducet autem et bibat cum ebriosis, id est cum carnalibus. In hiis autem tribus per ordinem, ostenditur quod talis pessime se habet ad Deum, et ad proximum, et ad se ipsum. Quantum vero ad eius penam subdit, veniet dominus, ubi ponit tria penalia tribus primis correspondentia.

Contra primum enim subitatio iudicii, contra secundum vero est quod dividet eum, id est secundum Ieronimum a consortio sanctorum separabit vel ab omnibus que amabat et optabat. Vel secundum Origenem, dividet eum separando ab eo omnia dona spiritualia, ut nudatus ab eis vadat ad inferos. Vel per dividet intelligit quod quadam spirituali seu intellectuali incisione omnia interiora potentiarum eius virtualiter distrahentur a suo debito ac proportionali et quieto statu, ut sicut proximum dure percussit sic dure percutiatur. Contra tertium vero est, partemque ponet cum ypocritis illic erit fletus et stridor dentium. Sicut enim primo erat cum ebriosis sic modo cum ypocritis, et sicut tunc vacabat cibo et potui, ita nunc fletui et stridori. Per ypocritas enim possunt intelligi omnes mali dicti ypocrite pro tanto quod amant bona apparentia potius quam vera. Vel sicut supra primo premisit carnales similes illis de tempore Noe; secundo ypocritas bonis in statu assimilatos, ubi dicitur, duo erunt in agro et cetera. Ita hic videtur velle innuere quod duo sunt genera malorum super alios eminentium, scilicet prelati carnales et tyrannizantes et pseudoreligiosi seu pseudoprophete ypocritaliter viventes. Ut primi intelligantur per bestiam ascendentem de abysso secundi per bestiam ascendentem de terra et habentem duo cornua similia agni, sive per pseudoprophetam, qui facit signa coram bestia. Et quia isti sunt longe peiores, primis ideo ponuntur habere primatum in pena propter quod primi dicuntur poni cum istis potius quam e contrario. De hiis autem ypocritis proprie dicitur parabola sequens. Verba autem sequentia, scilicet illic erit fletus et stridor dentium, (138^rb) exposita sunt supra capitulo octo.

Manuscripts of the Commentarius super S. Matthaei Evangelium

Padua, Biblioteca Antoniana 336 Scaff. XV, ff. 1-211.

Paris, Bibliotheque Nationale, latinus 15588, ff. 15-134.

Oxford, New College 49, ff. 1-158.

Vaticani Latini, 1001, ff. 1-165; 8670, ff. 1-196; 10900, ff. 1-207.

Manuscript Catalogues

Bibliothecae Apostolicae Vaticanae. Codices Vaticani Latini: Codices 679-1134. Augustus Pelzer, ed. Vatican City: Bibliotheca Vaticana, 1931.

Bibliothecae Apostolicae Vaticanae. Codices Vaticani Latini: Codices 10876-1100. Iohannes Bapt. Borino, ed. Vatican City: Bibliotheca Vaticana, 1955.

Coxe, Henricus O., ed. Catalogus codicum mss. qui in collegiis aulisque Oxoniensibus hodie adservantur. Oxford: Oxford University Press, 1852.

Primary Sources

Aquinas, Thomas. Catena Aurea. Opera Omnia volume 16. Stanislaus Eduardus Frette, ed. Paris: Vives, 1876.

Bibla Sacra Vulgata. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1969.

Jerome. Commentariorum in Mattheum, Book 4. CCSL volume 77. Turnholt: Brepols, 1969.

Secondary Sources

Madigan, Kevin. Peter Oliviâs Lectura super Matthaeum in Medieval Exegetical Context. Dissertation (unpublished), University of Chicago, 1992.

Murtagh, Thomas. Peter Oliviâs Commentary: A Critical Edition and Chapter 5, verses 1-26 with a Commentary. Thesis (unpublished), Melbourne College of Divinity, 1992.

Electronic Sources

Augustine. De diversis quaestionibus octoginta tribus. CETEDOC Library of Christian Latin Texts. Trunholt: Brepols, 1991-.